Kva er stråling?

Når stråling treff eit objekt, skjer ei vekselverking med materialet som fører til at strålinga:

• Absorberast: energi overføras til materialet
• Transmitteras: energi passerar gjennom materialet
• Spreiast: strålinga forandrar retning i materialet

Forholdet mellom desse tre prosessane avheng av strålingstype og materialet som blir bestrålt. I all strålebruk er det desse prosessane som i prinsippet vert utnytta.

Ioniserande og ikkje-ioniserande stråling
Det er vanleg å gruppere stråling etter forskjellige eigenskapar og karakteristika. Eit hovudskilje, bestemt av energien til strålinga, går mellom:

• Ioniserande- og
• Ikkje-ioniserande stråling

Ioniserande stråling har stor nok energi til å ionisere materialet som treffas, dvs. slå laus elektron frå atom og molekyl. På denne måten blir det danna ion som følgje av energiabsorpsjonen. Ion er reaktive og kan føre til kjemiske og dermed også biokjemiske forandringar. I levande celler og organismar kan dette føre til biologiske skadar, som kan vise seg etter kort eller lang tid. Døme på ioniserande stråling er røntgenstråling og stråling frå radioaktive stoff.

Ikkje-ioniserande stråling er elektromagnetisk stråling med lågare energi enn ioniserande stråling, som vi har skrive om ovanfor. Vanlegvis vil desse slaga stråling berre forårsaka litt oppvarming om dei treff kroppen. Men det finnast unnatak kor absorpsjon av ikkje-ioniserande stråling gjev kjemiske eller biokjemiske endringar. Eit eksempel er ultrafiolett stråling (UV) som øydelegg arvestoff og difor kan årsaka hudkreft.

Dei vanlegaste stråletypane
Dei vanlegaste formene for stråling frå radioaktive stoff er alfa-, beta-, gamma- og røntgenstråling i tillegg til nøytronstråling.

Alfastråling (α) er ein partikkel med to proton og to nøytron og har dermed positiv lading. Alfastråling kjem vanlegvis frå uran, radium, radon og plutonium. På grunn av storleik og elektrisk lading vert alfa-partiklar raskt stoppa når dei treff eit mål. Rekkevidda i luft er berre nokre centimeter, og dei blir stoppa av eit stykkje tynt papir. Dei treng ikkje gjennom det ytre hudlaget hos menneske. Dei er derfor skadelege først når dei kjem inn i kroppen ved inntak eller innånding.

Betastråling (β) er elektron og kan for eksempel komme frå jod, cesium og strontium. Elektrona er mykje lettare enn alfa-partiklar og har vanlegvis ei mykje lengre rekkjevidde, nokre meter i luft og omtrent 1 cm i vev. Dei vert som regel stoppa av til dømes brilleglas og tjukke klede. Ved kraftig bestråling av ubeskytta hud vert det brannskadar. Den største risikoen er forbunde med inntak eller innånding.

Gammastråling (γ) og røntgenstråling er elektromagnetisk stråling, i slekt med radiobølgjer og synleg lys. Jod og cesium er døme på stoff som send ut gammastråling. Gammastråling har høg energi og blir danna ved oppbremsing av frie elektron. Både gammatråling og røntgenstråling består av fotonar, forskjellen ligg i korleis dei vert produsert. Røntgenstråling kjem frå eit røntgenapparat, medan gammastråling kjem frå ei radioaktiv kjelde.

Gammastråling har lang rekkjevidde og går lett gjennom levande vev. For å stoppe den trengs fleire centimeter bly, desimeter tjukk betong eller fleire meter vatn. For røntgenstråling som særleg brukas ved sjukehus er det oftast nok med nokre millimeter bly. 

Gjennomtrengeligheten til alfa-, beta-, gamma og nøytronstråling. Alfa-partiklar stopper raskt når dei treff eit mål. Betastrålar stoppas som regel av f.eks. brilleglas og tjukke klede. For å stoppe gammastråling trengs fleire centimeter bly, desimetertjukk betong eller fleire meter vatn.

Nøytronstråling er stråling frå nøytronar og oppstår ved kjernedelingar i kjernereaktorar. Den vert stoppa av nokre meter vatn og stansar praktisk talt heilt når kjernedelingane avbrytas. Ved kjernevåpeneksplosjonar kan nøytronstråling stå for ein betydeleg del av stråleskadane.